By Giedrys Jan - Praca własna, CC BY-SA 3.0, 
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9095791

Niektóre miasta muszą nieco na siłę wymyślać osoby, które mogłyby się stać jego symbolami, Szczecinek ma to szczęście, że tego robić nie musi, bo miał wyjątkowego człowieka, jakim był Adam Giedrys[1]. Słowa burmistrza Szczecinka Jerzego Hardie-Dauglasa, wypowiedziane podczas otwarcia wystawy poświęconej życiu i pasji Giedrysa pokazują jakie znaczenie odegrała postać nietypowego krawca, samouka astronoma na życie miasta i jego mieszkańców. Człowiek, ten w latach siermiężnego PRL-u potrafił marzyć i „sięgać gwiazd”. Z zawodu krawiec, z pasji astronom, który prócz obstalunku[2] sukien i płaszczy szczególnie interesował się gwiezdnymi skamielinami i „podbojem” kosmosu.

Adam Giedrys urodził się 26 marca 1918 r. we wsi Sidabry na Wileńszczyźnie. Dzieciństwo i młodość spędził w Wilnie. Tam też ukończył szkołę branżową im. Promienistych, gdzie uzyskał tytuł mistrza krawieckiego. Po wybuchu II Wojny Światowej wstąpił w szeregi Wileńskiego Okręgu Związku Walki Zbrojnej. Po przegranej kampanii wrześniowej wraz z żoną Stanisławą (de domo Bohdziewicz), prowadził zakład krawiecki w Nowym Dworze (obwód Grodno), gdzie aktywnie włączył się w działalność konspiracyjną. Jego pracownia krawiecka była punktem kontaktowym Armii Krajowej. Giedrys, pseudonim wojenny „Ben Hal”[3] był łącznikiem w VII batalionie 77 pułku piechoty AK dowodzonej przez mjr. Jana Piwnika „Ponurego”. Za działalność konspiracyjną został odznaczony „Medalem Wojska” Rządu RP w Londynie.

W 1945 roku został repatriowany do Szczecinka, gdzie przyłączył się do Bojowego Oddziału Armii dowodzonego przez Stefana Pabisa. Pod przybranym nazwiskiem „Stanisław Błasiński” ukrywał się przed SB i NKWD. Niestety 18 marca 1948 r. został aresztowany za posiadanie broni oraz „antykomunistyczną działalność”. Po procesie w Szczecinie w 1947 roku został skazany na 5 lat więzienia. W wyniku pobytu w ciężkich więzieniach (głównie we Wronkach) zachorował na gruźlicę nerek. Wiosną 1953 r. trafił w bardzo złym stanie do szpitala w Olsztynie, gdzie podczas operacji przebył śmierć kliniczną. Z trudem uratowano mu życie. Trwająca osiem sekund śmierć kliniczna – podczas której Giedrys doznał wizji kosmosu – stała się punktem zwrotnym w jego życiu.

Długotrwała rekonwalescencja rozbudziła w nim zainteresowania nauką, a szczególnie astronomią. Jeszcze w szpitalu Giedrys zaczął prowadzić pierwsze wykłady dotyczące wszechświata. Tak tę przemianę opisała jego córka Stefania: Tato wspominał, że leżał na łóżku przy oknie i głównie patrzył w niebo albo czytał książki ze szpitalnej biblioteki. Były wśród nich pozycje poświęcone astronomii, która stała się jego pasją. I tak ojciec, jak później żartowaliśmy, zaczął bujać w obłokach”.[4]

Po powrocie do domu poświęcił się astronomii. Skonstruował swoją pierwszą lunetę według pomysłu Galileusza, do której użył soczewek ze zwykłych okularów. Następnie skonstruował dwa teleskopy typu Newtona (o średnicy lustra 125 mm i 250 mm) dające 1250-krotne powiększenie W 1958 wykorzystując życzliwość mieszkańców Szczecinka oraz ówczesnych władz miasta na dachu kamienicy w której mieszkał zbudował kopułę obserwacyjną. 2 marca 1959 roku dobyło się uroczyste otwarcie obserwatorium Giedrysa. W przeciągu dwóch miesięcy obserwatorium odwiedziło ok. 40 dziennikarzy z całej Polski.[5] Dom przy ulicy Kościuszki 10 w Szczecinku stała się „centrum wszechświata” Adama Giedrysa. Tu pracował, mieszkał z rodziną oraz obserwował nocami niebo. Samodzielnie rozwijał swoją pasję naukową. Prowadził ożywioną korespondencję z naukowcami oraz badaczami i eksploratorami kosmosu z całego świata. Uczestniczył też w międzynarodowych kongresach astronautyczno-astronomicznych. W przeciągu swojego życia wziął udział w 21 z 48 kongresów na świecie. To dzięki kongresom poznał m.in. amerykańską astronautkę Barbarę Morgan, zdobywców Księżyca: Amstronga, Aldrina i Colinsa oraz rosyjskich kosmonautów Leonowa i Bielgowa[6].

Adam Giedrys jako pierwszy Polak otrzymał od NASA próbkę gruntu księżycowego z misji Apollo XI z 1969 roku. Księżycowa skała zawitała do Szczecinka 15 maja 1971 roku. Było to wielkie wydarzenie naukowe i towarzyskie. Ryszard Wójcik (autor Odmieńców) opóźnił wydanie swojego reportażu „Wskrzeszony do Gwiazd”, by uzupełnić go telegramem Giedrysa: „Skała księżycowa w Szczecinku 15 maja 1971. Stop. Giedrys”[7]

Do innych, istotnych osiągnięć samouka-astronoma należy uznanie przez Międzynarodową Unię Astronomiczną jego obserwacji dwóch gwiazd: Łabędź (V 456 Cygnus) i Pegaz (DK Pegasus). W 1972 roku Adam Giedrys na zaproszenie NASA odwiedził Stany Zjednoczone.

Wielką pasją i talentem Giedrysa było praca z dziećmi i młodzieżą oraz krzewienie wiedzy o astronomii wśród najmłodszych. Astronom samouk założył w Szczecinku Oddział Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Od lat sześćdziesiątych organizował odczyty i seminaria tematyczne dla dzieci i młodzieży. Łącznie zorganizował 46 takich wydarzeń. Sprowadzał też do Szczecinka trudno dostępne filmy popularno-naukowe. Przybliżał szczecineckiej młodzieży wielki świat i pokazywał siłę marzeń. Przez blisko 30 lat, w latach 1960-1990 zorganizował 100 wakacyjnych obozów astronomicznych dla  dzieci i młodzieży w Radaczu.

W pierwszych wolnych wyborach w 1990 roku Adam Giedrys został wybrany do Rady Miasta Szczecinka. Zmarł 26 grudnia 1997 roku pozostawiając po sobie obserwatorium z imponującym dorobkiem naukowym, oraz niezrealizowane plany, do których zaliczyć należy zapoczątkowany projekt budowy planetarium.

Nietypowa pasja, osiągnięcia w dziedzinie nauki, obecność i wyróżnienia na zagranicznych kongresach astronomicznych, wreszcie znajomości z wielkimi tego świata tj. Neil Armstrong doprowadziły do zaistnienia motywu „krawca-astronoma” w literaturze i kinematografii. Szczecinecki krawiec-astronom był bohaterem wielu artykułów prasowych, reportaży, audycji radiowych. Już w 1974 roku Ryszard Wójcik przedstawił sylwetkę Giedrysa w książce Odmieńcy („Wskrzeszony dla Gwiazd”). Szczecinecki astronom był bohaterem filmów: dokumentalnego „Krawiec i Gwiazdy” reżyserii Ryszarda i Mai Wójcików oraz fabularnego „Planeta Krawiec” w reżyserii Jerzego Domaradzkiego. W rolę Giedrysa wcielił się Kazimierz Kaczor, a sam Giedrys był osobistym konsultantem filmu. W 1983 roku, po premierze filmu, Giedrys powiedział „Nie mogłem powstrzymać łez, gdy Kazimierz Kaczor odtwarzał moje przeżycia w szpitalu. Scenariusz odebrałem jako własny rachunek sumienia. Oddana została w nim wewnętrzna przestrzeń, w której poruszają się moje myśli. Jestem zaskoczony, iż ludzie znajdują w kształcie mojego życia rzeczy nadzwyczajne. A ja przecież wszystko, co robię, jest zgodne z prawami natury.[8].

W październiku 2009 roku odsłonięty został pomnik Adama Giedrysa w Szczecinku autorstwa Doroty Dziekiewicz-Pilich – uczennicy astronoma. Rzeźba naturalnej wielkości przedstawia postać siedzącą z lunetą i książką przy maszynie do szycia, wpatrującą się w niebo. Również w Szczecinku powstało rondo Adama Giedrysa (ulic Kościuszki i Mierosławskiego), a w 2012 r. Gimnazjum nr 3 w Szczecinku otrzymało jego patronat.

15 marca 2018 Senat RP podjął uchwałę w sprawie uczczenia pamięci Adama Giedrysa w 100. rocznicę jego urodzin. „Senat Rzeczypospolitej Polskiej uznaje postawę i działalność Adama Giedrysa za wzór do naśladowania dla kolejnych pokoleń Polaków. Senat Rzeczypospolitej Polskiej zwraca się do środowisk oświatowo-wychowawczych i naukowych z apelem o popularyzowanie wiedzy o postaci i osiągnięciach Adama Giedrysa.[9]

22 marca 2018 roku na ścianie kamienicy przy ulicy Kościuszki 10 w Szczecinku odsłonięto tablicę poświęconą Giedrysowi. Dodatkowo Muzeum Regionalne w Szczecinku otworzyło wystawę poświęconą życiu, pracy i pasji krawca astronoma.

 

[1] Wypowiedź Jerzego Hardie-Dauglasa podczas Otwarcia Wystawy w Muzeum Regionalnym w Szczecinku dn. 22-03-2018r. „Pan Adam – Szczecinecki krawiec-astronom”

[2] obstalunek – zlecenie wykonania czegoś, złożone u rzemieślnika

[3] A. Kmita, Adam Giedrys jako wychowawca dzieci i młodzieży, Koszalin 1998, s. 5

[4] Wypowiedź Stefanii Giedrys- Kalendy podczas Otwarcia Wystawy w Muzeum Regionalnym w Szczecinku
dn 22 03 2018r. „Pan Adam- Szczecinecki krawiec-astronom”

[5] A. Kmita, Adam Giedrys jako wychowawca dzieci i młodzieży, Koszalin 1998, s. 8

[6] A. Kmita, Adam Giedrys jako wychowawca dzieci i młodzieży, Koszalin 1998, s. 10

[7] R. Wójcik, Wskrzeszony do gwiazd „Odmieńcy”, Czytelnik, Warszawa 1974, s. 141

[8] B. Zagroba Pierwowzór bohatera „Film” 1982, nr 32

[9] Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2018 r. (Warszawa 20 03 2018, pozycja 300)

Bibliografia:

  1. „Pan Adam- Szczecinecki krawiec-astronom”, broszura z wystawy r. 2018, Honorowy Komitet Organizacji Obchodów 100 lecia urodzin Adama Giedrysa, Muzeum Regionalne w Szczecinku.
  2. Kmita, Adam Giedrys jako wychowawca dzieci i młodzieży, Koszalin 1998,
  3. Wójcik, Wskrzeszony do gwiazd „Odmieńcy”, Czytelnik, Warszawa 1974
  4. Zagroba Pierwowzór bohatera „Film” 1982, nr 32
  5. Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2018 r. (Warszawa 20 03 2018, pozycja 300)

Inne Źródła:

Załącznik:

autor: Patrycja Osińska, Koło Naukowe Historyków Akademii Pomorskiej, czerwiec 2018